Terwijl klimaatverandering ons om de oren slaat en Oekraïne Ruslands graanproductie aanvalt, lijkt Mobile Orchards’ missie urgenter dan ooit: we hebben eetbare, groene steden nodig. Steden vol planten die haar bewoners niet alleen koelen, maar ook voeden. Tegelijkertijd las je in het nieuws misschien al dat ook stadsbomen als fijnspar en beuk te lijden hebben van de nieuwe droogte. Om Nederlandse steden toekomstbestendiger te maken, moeten we dus kiezen voor aanplant die bestand is tegen de uitdagingen van de toekomst: droogte en hitte, maar ook kou en overstromingen. Bovendien is het handig als we bomen uitzoeken die ons van voeding kunnen voorzien als het internet uitvalt of de vrachtwagens niet meer rijden. Welke zijn dat?

Eerst het goede nieuws voor iedereen: een heel groot deel van onze omgeving is al eetbaar. Alleen zijn we de benodigde kennis vaak verloren en kost het veel meer tijd om de worteltjes van de moerasandoorn uit te graven, schoon te maken en te koken dan het kost om een kant-en-klantmaaltijd in de magnetron te schuiven. Bovendien is Nederland zo dichtbevolkt dat de moerasandoorn al snel uitgestorven zou zijn als we er ons allemaal aan vergrepen.

Zelfvoorzienend Zoetermeer
Dus: hoog tijd voor meer eetbaar groen waarvan we laaghangender fruit kunnen oogsten! Hoe leuk zou het zijn als we straks een zelfvoorziend Zoetermeer hebben? Die stad heeft goede kaarten in handen, want ze is al behoorlijk groen en zou kunnen profiteren van de klei in haar bodem. Maar ook in zanderige tuinsteden als Hilversum is een heleboel mogelijk, als je maar de juiste boom kiest – met de juiste onderstam.

Hoe kies je die onderstam? Dat hangt af van het soort fruit dat je wil, de standplaats en de ondergrond. De juiste onderstam voor een appel in Hilversum is meestal niet de juiste onderstam voor een stad als Zoetermeer of Amsterdam.

Toekomstplan
Daarnaast is het handig om vast rekening te houden met de toekomstplannen voor het gebied: krijgt de boom heel veel plek, zitten er daar geen pijpen in kabels in de grond en mag ‘ie nog 100 jaar blijven staan? Dan kan je kiezen voor een zaailing, meestal de sterkste (en goedkoopste) keuze. De meeste Nederlandse stadsbomen hebben echter te maken met het tegenovergestelde: een beperkte standplaats, concurrentie met een wirwar aan kabels en rioolbuizen en flink aangestampte grond met een laag beton erop.

Om te voorkomen dat je fruitbomen schaduw op de zonnepanelen achterlaten, wil je waarschijnlijk ook dat ze niet veel meer dan twee verdiepingen hoog worden, een meter of zes. Waar geen zonnepanelen komen, kan je dan juist wel wat hogere bomen planten. Die helpen niet alleen met het zuiveren van de lucht, het reguleren van het water en het koelen van de huizen, maar lokken ook weer andere beestjes die je helpen met het onderhoud van je fruit. Roofvogels die de spreeuwen uit je kersen wegjagen, spreeuwen die de bladluizen eten. Gun die gratis medewerkers een deel van je oogst.

Hou wel rekening met wat er in de ondergrond zit, of nog moet komen: bomen als moerbei of walnoot zijn natuurlijk geweldig, maar drukken zelfs de sterkste funderingen helemaal kapot. In de buurt van leidingen ben je meestal beperkt tot druiven, kiwi’s en krentenbomen. Een paar meter daarvandaan kan je ook kijken naar pruim, perzik en vijg. Die houden juist van alle kalk in een stenen omgeving.

Check de plek
Uitzoeken welke boom op welke plek past, is best veel werk, maar als je het aan AI vraagt, krijg je vrij snel een indicatief lijstje. Zoetermeer zou op het eerste gezicht gebaat zijn bij peren, perziken (net als Parijs!), pruimen en krentenbomen, Hilversum bij appels, amandelen, pruimen, vijgen, krenten, kiwi’s en vijgen.
Dat zijn de planten die in de binnenstad in de volle grond kunnen groeien. Als je planten in parken, bakken of op verhogingen plaatst, of ze irrigeert of afwatert, heb je natuurlijk meer mogelijkheden. Bovendien maakt AI (veel) fouten en kent het jouw specifieke standplaats niet. Doe dus altijd meer onderzoek voordat je echt gaat planten, ook naar de standplaats en de bodem!

AI-gegeneerde tabel als indicatie van geschikte onderstammen voor Nederlandse steden op klei en zand, geselecteerd op klimaatbestendigheid. Bronnen zijn op verzoek beschikbaar. Verifieer ze voordat je iets plant.

Oude rassen
Na de onderstam, kies je het ras. Wat ons betreft zijn dat oude rassen die je niet meer in de supermarkt vindt. Vaak zijn het sterke bomen, met resistentie tegen een heleboel soorten ziektes, maar met fruit dat te kwetsbaar of te kort houdbaar is om naar een grootgrutter te vervoeren. Daar hebben zelfoogsters geen last van, en in een stad met duizenden hongerige monden zou daar geen gebrek aan moeten zijn. Het enige wat je ze moet geven, zijn goede oogstinstructies en afspraken over het gebruik van de boom. Het is handig om vooraf met alle betrokken buren om de tafel te gaan. Het zou vervelend zijn als zwarte moerbeien permanente vlekken achterlieten op het witte wasgoed van je buurman, of als zware kweeperen deuken sloegen in de antieke cabrio van je buurvrouw.

Bij de keuze van de rassen is het handig om niet alleen te letten op het onderhoud dat ze eventueel nodig hebben, maar ook op de tijd dat ze bloeien en oogst geven. De bloesems zijn belangrijk voor insecten die je het hele jaar wil voeren. Datzelfde geldt voor de mensen. Als alles in augustus oogstrijp is, verhongeren we in mei en oktober. Tenzij je een oogstploeg en een gaarkeuken wil instellen die alles conserveert, is het dus handig om planten te kiezen die een groot deel van het jaar eetbaar voedsel opleveren. Rabarber voor de lente, stoofperen voor de herfst.

Buurtparticipatie
Organiseer een leuke buurtborrel, geef mensen informatie over de planten waaruit ze kunnen kiezen, en betrek ze bij het ontwerp en het onderhoud. Met een beetje geluk helpt de aanplant niet alleen het leven in de bodem te versterken, maar ook dat in de buurt daarboven. Goed tegen eenzaamheid, essentieel in noodsituaties.

Als je vooraf wil weten hoe al die oude rassen groeien en smaken, kan je een kijkje nemen bij een fruitmuseum als het Zeeuws Fruitmuseum (op klei) of ‘t Olde Ras (op zand). Je kan ook kijken bij een voedselbos dat ten minste een paar jaar oud is en oude rassen heeft aangeplant, zoals Voedselbuurtbos GeuzeGroen. Ook kwekerijen als Op Goede Grond hebben veel informatie en willen je vaak ook ontvangen om te komen kijken.

Onderbeplanting
Net als mensen, hebben planten baat bij goede buren. Lipbloemige kruiden als tijm en rozemarijn helpen je appelbomen, Oost-Indische kers (kappertjes) lokken de luizen uit je gewassen en de geur van look jaagt ze juist weg. Door slimme combinaties te maken, verminder je het onderhoud en heb je meer te oogsten. Maak dus een slim plan, waar de hele buurt plezier van heeft. Succes!

In 2017 begonnen we met de plannen voor een voedselbuurtbos in de Nieuwe Driemanspolder, 4 jaar later was het zover: de eerste spades konden de grond in. Alle planten die we hadden opgekweekt in onze achtertuinen, schooltuinen en Zoetermeerse wijktuinen kregen een nieuwe plek op het nieuwe perceel, samen met zo’n 200 appels, peren en pruimen van oude rassen die hun bestaan niet zeker zijn, tenzij iemand ze blijft kweken. Die iemand wilden wij graag zijn, en met ons een hele hoop vrijwilligers.

Midden in een storm, code oranje, kwamen de eerste mensen aan. We hadden nog gedacht dat we de hele plantdag hadden moeten aflassen, maar waren zekerheidshalve toch maar gegaan – het zou zo lullig zijn als er tevergeefs toch iemand kwam die de last minute wijziging gemist had.

Bomenplantdag 2021
Tot onze verbazing kwam er niet 1 verdwaalde ziel, maar werden we opeens omringd door tientallen mensen die hartstikke blij waren hun huis te verlaten om bomen te kunnen planten, ook al hagelde het en waaide de wind de labels van de bomen. Een lief klein meisje strooide bosbodemschimmels, overal werd gediscussieerd over de beste breedte voor de plantgaten en de hoeveelheid compost die je onderop moest gooien (geen). De bestaande beplanting van gekloond plantgoed verdween naar de houtwallen, op natte wangen verschenen rode blossen.

Zoveel enthousiasme, daar waren we niet helemaal op berekend. Ons zorgvuldig voorbereidde beplantingsplan leek even in de knel te komen door een overdaad aan chaos en een tekort aan laagstammen, maar binnen een paar uur stond de hele basis: met ongeveer 70 oude soorten peren en meer dan 100 zeldzame soorten appels hadden we in no-time een soort levend fruitmuseum aangeplant. In halve ringen rondom de toekomstige wadi’s, zodat elke boom maximaal zon kon pakken. Soorten die laag zouden blijven vooraan, de hogere daar achter.

Vijf jaar voedselbuurtbos in de Nieuwe DriemansPolder
Inmiddels zijn we vijf jaar verder. We hebben veel geleerd over het perceel, een aantal bomen zijn inmiddels vervangen en we zijn nog een heleboel vrienden en vrijwilligers rijker. Wat begon als een sociale onderneming van twee koppige dames is inmiddels een officieel voedselbuurtbos van 2.5 hectare, compleet met een huurcontract, een bouwvergunning en een onafhankelijke stichting die er op toeziet dat alle middelen worden gebruikt zoals wij vinden dat ze gebruikt moeten worden: met maximale waardering voor biodiversiteit, veel aandacht voor onderzoek en toegankelijk voor iedereen (behalve honden).

11 juli gaan we dat vieren, en ook daar is iedereen welkom bij: vrijwiligers en vrienden, maar ook mensen die nieuwsgierig zijn naar wat we daar nu doen of die gewoon zin hebben in een leuke middag. Geen formele praatjes die dag, wel workshops, feest en lekker eten.

Wat kun je verwachten?

Onthulling van ons nieuwe informatiebord
Samen markeren we deze bijzondere mijlpaal met de officiële onthulling door de nieuwe wethouder natuurgebieden Zoetermeer.

Ontdek het voedselbos
Doe mee aan korte workshops en activiteiten, zoals:

• een zintuigenwandeling door het bos;
• een Tai Chi-sessie in het groen;
• een pluktocht voor verse kruidenthee;
• wilde kruiden en bloemen verzamelen en verwerken tot een heerlijk smeersel.

Gezamenlijke Potluck Picknick
Vanaf 13.15 uur genieten we samen van een feestelijke picknick. Wij zorgen voor drankjes en diverse hartige en zoete hapjes uit het voedselbos. Neem zelf een beker, bord en bestek mee. Wie wil, mag ook iets lekkers meenemen om te delen. Schrijf de ingrediënten op en zet dat briefje duidelijk zichtbaar naast je gerecht, zodat mensen met een beperkt dieet weten of ze er ongestraft van kunnen eten.

Proef het voedselbos
Tijdens de middag is er gelegenheid om producten uit het voedselbos te bekijken en te kopen, zoals jam, siroop en andere lekkernijen.

Ontmoet, ontdek en vier mee
Wandel door het bos, ontmoet andere bezoekers, zoek je adoptieboom op en proost met ons op de volgende vijf jaar GeuzeGroen!

Praktische informatie

Datum: zaterdag 11 juli 2026
Tijd: 12.00 – 15.00 uur
Locatie: Voedselbuurtbos GeuzeGroen

Aanmelden

In verband met de organisatie horen we graag vóór 4 juli of je komt. Vermeld daarbij met hoeveel personen je aanwezig bent en of je iets meeneemt voor de picknick.

Aanmelden via: info@geuzegroen.nl

Afgelopen maanden was het even stil: we zaten in Zambia voor de aanleg van een watertank en het testen van de eerste versie van de bosmonitoringstool. Hoewel we een paar van de methodes daarin al jaren doen, leverde het boekwerk waarin we ze aanleverden geschrokken gezichten op: wat een werk! We moeten duidelijk aan de slag om de handleiding te versimpelen en verkleinen, en gebruikers meteen duidelijk te maken hoe hun eigen data hen kan helpen meer waarde uit hun bos te halen. 

Wie Kambisa! volgt, weet het misschien nog: afgelopen jaar ontvingen we een gift van BLØF‘s Umoja klimaatfonds om een handboek te maken waarmee bosboeren de waarde van hun bos kunnen documenteren en beschermen. Sindsdien hebben we veel tijd besteed aan de doorontwikkeling van verschillende laagdrempelige monitoringsmethodes die bosgebruikers moet helpen in kaart te brengen wat ze hebben staan, en hoe ze daarmee een eerlijker inkomen kunnen vergaren zonder het bos of de biodiversiteit te beschadigen. Dat doen we in eerste instantie in de bijzondere miombobossen in Zambia, waar veel ‘keuter’boeren een stuk van ongeveer 50 hectare hebben, maar geen middelen om dat te bewateren. Daarom kappen ze om de paar jaar een klein stukje bos om, om daar groentes te verbouwen. Voor hun eigen huishouden, maar meestal ook voor de verkoop.
Bij dat laatste gaat het vaak ‘mis’ (uit oogpunt van het bos): voor deze cashcrops worden meestal snelgroeiende GMO-zaden gebruikt die veel kunstmest nodig hebben, en vaak ook nog de nodige pesticides en herbicides. Omdat ze snel geld opleveren (net als houtskool), is het aantrekkelijk daarvoor zoveel mogelijk grond ‘vrij te maken’, ofwel: te ontbossen. Het levert niet alleen een zekere afzetmarkt, maar ook verarmde gronden, vergiftigd water en zieke consumenten en bosbewoners. 

Op de Minamba Research Farm werken we aan manieren om deze uitputtingsslag te beconcurreren met manieren om geld te verdienen uit vormen van bosbeheer die het bos in diens waarde laten: niet alleen de economische waarde, maar bijvoorbeeld ook de sociale, de culturele en de ecologische. Denk aan producten als honing, paddenstoelen, zaden, thee, adoptiebomen of zelfs kennis – veel van de dingen die je nu in onze webshop vindt. Het is natuurlijk fijn dat wij zulke dingen kunnen verkopen, maar het zou nog veel beter zijn als andere bosboeren dat ook zouden kunnen doen.
De bosmonitoringstool moet ze daarbij helpen: het geeft ze middelen om te testen welke technieken de grond verbeteren of verslechteren, maar bijvoorbeeld ook wat zaken als infiltratiegreppels of bodembedekking met de oogst en de waterhuishouding doen. Vaak gaat het om methodes die hun voorouders nog gebruikten, maar na de komst van de Engelsen in onbruik zijn geraakt en nu niet meer het respect krijgen dat ze verdienen. 

De monitoringstool moet bosgebruikers zelf helpen beoordelen of pesticides van lokale bomen misschien met zo goed (of nog beter) zijn dan die van de chemiereuzen, en te kijken welke groentes het op een mulch van bladeren net zo goed doen als op een kale grond met kunstmest. Door daarbij ook te kijken naar andere elementen zoals investeringskosten of humusopbouw, kunnen mensen beslissingen maken over het beheer van hun bos – op korte termijn, maar vooral ook op lange termijn. Bovendien geeft het ze vervolgens de data om te bewijzen dat hun producten ook echt ‘duurzaam’ zijn. 

Een paar van de testen in de monitoringstool zijn inmiddels welbekend bij de vrijwilligers van voedselbuurtbos GeuzeGroen: het zijn de burgerwetenschappelijke methodes van Voedsel uit het Bos: de jaarlijkse biodiversiteitsmeting van de kruidlaag en de bodemdiertjes, de vijfjaarlijkse methodes om koolstof te meten en de methodes om de samenstelling van de grond te bepalen. Hoewel we ze in Zambia toepassen in een volstrekt andere omgeving met heel andere seizoenen, blijven we de methodes in de basis trouw, in de hoop ooit vergelijkbare data te genereren. 

Toch bleek bij de laatste biodiversiteitsmeting dat de methode die we in Nederland voor de telling van de kruidlaagplantjes gebruiken in Zambia niet echt werkte: onze bosbeheerders kenden wel de planten (en waar je ze voor kan gebruiken), maar vaak niet ‘de’ namen. Verschillende planten blijken dezelfde naam te hebben, en andersom. Wie vaker in de botanische wereld rondstruint, herkent dit soort problemen wel. We hebben ze voorlopig opgelost door van elke plant een kenmerkend blaadje of bloemetje te plukken, en vervolgens te turven hoe vaak dat plantje in ons zoekgebied voorkwam. Nog geen waterproof methode, maar al doende leert men. 

Naast de Voedsel-uit-het-Bos-meetmethodes hebben we inmiddels een heleboel andere tools toegevoegd, en zijn we daar nog niet klaar mee. We wachten bijvoorbeeld nog op een leidraad om te zorgen dat onze test alle benodigde elementen van de aankomende EU Forestry Act dekt, en werken hard aan methodes om alle snelbewegende beesten in kaart te brengen. Wie al een telefoon doneerde, weet dat dat daarvoor is: met een telefoon kan je niet alleen de gps-coordinaten van je perceel vastleggen (zodat we ze met satelietbeelden kunnen vergelijken), maar ook audio- en videoopnames maken. Heel handig als je een uil wel hoort maar niet ziet, of een beest lokaliseert waarvan je de Engelse naam niet zeker weet. Of om uberhaupt te bewijzen dat ze er waren.

Je hoort het al, onze monitoringstool heeft veel elementen, en dan noemden we er nog maar een paar. Naast de waterretentietest en de worteltelling, moet er bijvoorbeeld ook een lijst met bedreigde soorten in komen, met manieren om die te beschermen en te vermenigvuldigen. Wie dat, zoals wij, probeert te combineren tot een ‘handige’ meetkalender om aan laaggeletterde bosboeren uit te delen, komt er al snel achter dat 60 pagina’s invulformulieren voor sommige mensen heel intimiderend zijn. Om nog maar niet te spreken van de tijd die het kost om al die data in te vullen, terwijl je nog niet weet wat het je op gaat leveren.   

Komende tijd gaan we dus hard aan het werk om de monitoringstool te versimpelen, te visualiseren en misschien zelfs in een app te zetten. Dat zou een grote onderneming worden, waarvoor we een heleboel telefoons en solar chargers nodig hebben. Plus een site die toegang geeft tot de verzamelde data, en wat je daar zoal mee kan doen. Op lange termijn, maar ook op de korte – zodat deelnemers gelijk baat hebben van hun deelname, we genoeg data verzamelen om betrouwbare uitspraken te kunnen doen, en zij straks op een rendabele schaal kunnen samenwerken.

Ambities genoeg, nu nog de middelen. U hoort nog!