Terwijl klimaatverandering ons om de oren slaat en Oekraïne Ruslands graanproductie aanvalt, lijkt Mobile Orchards’ missie urgenter dan ooit: we hebben eetbare, groene steden nodig. Steden vol planten die haar bewoners niet alleen koelen, maar ook voeden. Tegelijkertijd las je in het nieuws misschien al dat ook stadsbomen als fijnspar en beuk te lijden hebben van de nieuwe droogte. Om Nederlandse steden toekomstbestendiger te maken, moeten we dus kiezen voor aanplant die bestand is tegen de uitdagingen van de toekomst: droogte en hitte, maar ook kou en overstromingen. Bovendien is het handig als we bomen uitzoeken die ons van voeding kunnen voorzien als het internet uitvalt of de vrachtwagens niet meer rijden. Welke zijn dat?
Eerst het goede nieuws voor iedereen: een heel groot deel van onze omgeving is al eetbaar. Alleen zijn we de benodigde kennis vaak verloren en kost het veel meer tijd om de worteltjes van de moerasandoorn uit te graven, schoon te maken en te koken dan het kost om een kant-en-klantmaaltijd in de magnetron te schuiven. Bovendien is Nederland zo dichtbevolkt dat de moerasandoorn al snel uitgestorven zou zijn als we er ons allemaal aan vergrepen.
Zelfvoorzienend Zoetermeer
Dus: hoog tijd voor meer eetbaar groen waarvan we laaghangender fruit kunnen oogsten! Hoe leuk zou het zijn als we straks een zelfvoorziend Zoetermeer hebben? Die stad heeft goede kaarten in handen, want ze is al behoorlijk groen en zou kunnen profiteren van de klei in haar bodem. Maar ook in zanderige tuinsteden als Hilversum is een heleboel mogelijk, als je maar de juiste boom kiest – met de juiste onderstam.
wat is een onderstam?
Een onderstam is het onderste stuk stam met de wortels van de boom, meestal gemaakt uit worteluitlopers van een geschikt ras of gekweekt uit zaad: een ‘zaailing’. Net als bij mensenkinderen, weet je bij zaailingen – met DNA van de stamper en de bestuiver – nooit precies wat voor eigenschappen die heeft. Vaak wordt de bovenkant daarom afgeknipt en vervangen door een jong stukje hout van een ras naar keuze. Die ‘ent’ hecht zich aan de onderstam, en samen groeien ze dan door als een rasboom. Als je de onderstam takken met vruchten zou laten maken, zou je daarop dus een ander ras fruit krijgen dan aan de takken van de ent bovenin.
De onderstam pas je aan op het soort ondergrond dat je hebt, en de ruimte: sommige soorten maken bijvoorbeeld extra diepe wortels (goed voor plekken met een lage waterstand), andere groeien zo traag dat de boom klein blijft en in een stadstuin past. Dit soort enttechnieken stellen je in staat rasbomen te planten op plekken waar ze van nature misschien niet goed zouden groeien.
Hoe kies je die onderstam? Dat hangt af van het soort fruit dat je wil, de standplaats en de ondergrond. De juiste onderstam voor een appel in Hilversum is meestal niet de juiste onderstam voor een stad als Zoetermeer of Amsterdam.
Toekomstplan
Daarnaast is het handig om vast rekening te houden met de toekomstplannen voor het gebied: krijgt de boom heel veel plek, zitten er daar geen pijpen in kabels in de grond en mag ‘ie nog 100 jaar blijven staan? Dan kan je kiezen voor een zaailing, meestal de sterkste (en goedkoopste) keuze. De meeste Nederlandse stadsbomen hebben echter te maken met het tegenovergestelde: een beperkte standplaats, concurrentie met een wirwar aan kabels en rioolbuizen en flink aangestampte grond met een laag beton erop.
Om te voorkomen dat je fruitbomen schaduw op de zonnepanelen achterlaten, wil je waarschijnlijk ook dat ze niet veel meer dan twee verdiepingen hoog worden, een meter of zes. Waar geen zonnepanelen komen, kan je dan juist wel wat hogere bomen planten. Die helpen niet alleen met het zuiveren van de lucht, het reguleren van het water en het koelen van de huizen, maar lokken ook weer andere beestjes die je helpen met het onderhoud van je fruit. Roofvogels die de spreeuwen uit je kersen wegjagen, spreeuwen die de bladluizen eten. Gun die gratis medewerkers een deel van je oogst.
Hou wel rekening met wat er in de ondergrond zit, of nog moet komen: bomen als moerbei of walnoot zijn natuurlijk geweldig, maar drukken zelfs de sterkste funderingen helemaal kapot. In de buurt van leidingen ben je meestal beperkt tot druiven, kiwi’s en krentenbomen. Een paar meter daarvandaan kan je ook kijken naar pruim, perzik en vijg. Die houden juist van alle kalk in een stenen omgeving.
Check de plek
Uitzoeken welke boom op welke plek past, is best veel werk, maar als je het aan AI vraagt, krijg je vrij snel een indicatief lijstje. Zoetermeer zou op het eerste gezicht gebaat zijn bij peren, perziken (net als Parijs!), pruimen en krentenbomen, Hilversum bij appels, amandelen, pruimen, vijgen, krenten, kiwi’s en vijgen.
Dat zijn de planten die in de binnenstad in de volle grond kunnen groeien. Als je planten in parken, bakken of op verhogingen plaatst, of ze irrigeert of afwatert, heb je natuurlijk meer mogelijkheden. Bovendien maakt AI (veel) fouten en kent het jouw specifieke standplaats niet. Doe dus altijd meer onderzoek voordat je echt gaat planten, ook naar de standplaats en de bodem!
| Fruit- of Nootsoort | Toekomstbestendige Onderstam | Veerkracht op Klei (Hitte + Water) | Veerkracht op Zand (Droogte) |
| Appel | MM106 (Halfstam) | Matig (Gevoelig voor wortelrot bij stilstaand water) | Zeer geschikt (Dieper wortelstelsel) |
| Peer | Kweepeer A (Middelsterk) | Zeer geschikt (Gedijt uitstekend op stads-klei) | Niet geschikt (Te droog en arm voor deze stam) |
| Amandel | GF-677 (Zeer sterk) | Matig (Heeft drainage nodig) | Uitstekend (Diepe wortels) |
| Perzik | St. Julien A (Middelsterk) | Goed (Beter bestand tegen natte klei) | Matig (Heeft mulching nodig) |
| Pruim | Wavit / Jaspi (Middelsterk) | Uitstekend (Bestand tegen compacte bodems) | Goed (Diep wortelstelsel) |
| Vijg | Eigen wortel (Sterk) | Matig (Gevoelig voor drassige grond) | Uitstekend (Mediterraan karakter) |
| Krentenboom | Eigen wortel (Matig) | Uitstekend (Herstelt snel van natte periodes) | Uitstekend (Absolute klimaat-allrounder) |
| Druif | 110 Richter (Sterk) | Slecht (Verstikt snel in natte klei) | Uitstekend (Specifiek voor droge/stenige grond) |
| Kiwi | Eigen wortel (Zeer sterk) | Slecht (Absolute haat tegen natte voeten) | Goed (Kan hitte aan mits mulchlaag) |
AI-gegeneerde tabel als indicatie van geschikte onderstammen voor Nederlandse steden op klei en zand, geselecteerd op klimaatbestendigheid. Bronnen zijn op verzoek beschikbaar. Verifieer ze voordat je iets plant.
Oude rassen
Na de onderstam, kies je het ras. Wat ons betreft zijn dat oude rassen die je niet meer in de supermarkt vindt. Vaak zijn het sterke bomen, met resistentie tegen een heleboel soorten ziektes, maar met fruit dat te kwetsbaar of te kort houdbaar is om naar een grootgrutter te vervoeren. Daar hebben zelfoogsters geen last van, en in een stad met duizenden hongerige monden zou daar geen gebrek aan moeten zijn. Het enige wat je ze moet geven, zijn goede oogstinstructies en afspraken over het gebruik van de boom. Het is handig om vooraf met alle betrokken buren om de tafel te gaan. Het zou vervelend zijn als zwarte moerbeien permanente vlekken achterlieten op het witte wasgoed van je buurman, of als zware kweeperen deuken sloegen in de antieke cabrio van je buurvrouw.
Bij de keuze van de rassen is het handig om niet alleen te letten op het onderhoud dat ze eventueel nodig hebben, maar ook op de tijd dat ze bloeien en oogst geven. De bloesems zijn belangrijk voor insecten die je het hele jaar wil voeren. Datzelfde geldt voor de mensen. Als alles in augustus oogstrijp is, verhongeren we in mei en oktober. Tenzij je een oogstploeg en een gaarkeuken wil instellen die alles conserveert, is het dus handig om planten te kiezen die een groot deel van het jaar eetbaar voedsel opleveren. Rabarber voor de lente, stoofperen voor de herfst.
Buurtparticipatie
Organiseer een leuke buurtborrel, geef mensen informatie over de planten waaruit ze kunnen kiezen, en betrek ze bij het ontwerp en het onderhoud. Met een beetje geluk helpt de aanplant niet alleen het leven in de bodem te versterken, maar ook dat in de buurt daarboven. Goed tegen eenzaamheid, essentieel in noodsituaties.
Als je vooraf wil weten hoe al die oude rassen groeien en smaken, kan je een kijkje nemen bij een fruitmuseum als het Zeeuws Fruitmuseum (op klei) of ‘t Olde Ras (op zand). Je kan ook kijken bij een voedselbos dat ten minste een paar jaar oud is en oude rassen heeft aangeplant, zoals Voedselbuurtbos GeuzeGroen. Ook kwekerijen als Op Goede Grond hebben veel informatie en willen je vaak ook ontvangen om te komen kijken.
Onderbeplanting
Net als mensen, hebben planten baat bij goede buren. Lipbloemige kruiden als tijm en rozemarijn helpen je appelbomen, Oost-Indische kers (kappertjes) lokken de luizen uit je gewassen en de geur van look jaagt ze juist weg. Door slimme combinaties te maken, verminder je het onderhoud en heb je meer te oogsten. Maak dus een slim plan, waar de hele buurt plezier van heeft. Succes!
